منطقه آزاد اردبیل؛ فرصت تاریخی توسعه یا تکرار تجربه‌های ناموفق؟

به گزارش پایگاه خبری آینه مردم: 

تحلیل‌های تطبیقی از مزیت‌های منطقه آزاد اردبیل نشان می‌دهد که این منطقه از ظرفیت‌های چندلایه‌ای برخوردار است که آن را از بسیاری از مناطق آزاد صرفاً تجاری متمایز می‌کند.

مهم‌ترین برگ برنده این منطقه، موقعیت ژئواکونومیک آن است.اردبیل با ۳۸۰ کیلومتر مرز مشترک با جمهوری آذربایجان، در مسیر کریدور بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC) قرار دارد که هند، ایران، قفقاز و روسیه را به هم متصل می‌کند. این مزیت، اردبیل را به گزینه‌ای راهبردی برای تبدیل شدن به هاب ترانزیت و لجستیک منطقه تبدیل کرده است.

در کنار این، ظرفیت‌های کشاورزی دشت مغان به عنوان “طلای سبز” منطقه عمل می‌کند. وجود ۳۸۰ هزار هکتار اراضی درجه یک کشاورزی، منطقه آزاد اردبیل را به مقصدی ایده‌آل برای سرمایه‌گذاری در صنایع تبدیلی و فرآوری محصولات کشاورزی با هدف صادرات به کشورهای همسایه تبدیل کرده است.

گردشگری سلامت سومین ضلع این مثلث مزیت‌هاست. وجود چشمه‌های آب گرم سبلان در سرعین، در همسایگی با کشورهای حوزه قفقاز که تقاضای بالایی برای این نوع گردشگری دارند، فرصتی بی‌نظیر برای جذب ارز و رونق اقتصادی ایجاد کرده است.

برای اینکه منطقه آزاد اردبیل بتواند از مزیت‌های ایستای خود عبور کرده و به مزیت رقابتی پویا دست یابد، ناگزیر از الگوبرداری از اکوسیستم‌های موفق جهانی است.

مطالعه تطبیقی منطقه آزاد جبل‌علی (جافزا) دبی نشان می‌دهد که راز موفقیت این منطقه در یکپارچگی لجستیک (اتصال بندر، فرودگاه و منطقه آزاد)، دیجیتالی‌سازی فرآیندها و تنوع‌بخشی اقتصادی نهفته است. جافزا امروز با ۳۶ درصد مشارکت در تولید ناخالص داخلی دبی، الگویی اثبات‌شده از اثرگذاری مناطق آزاد بر اقتصاد ملی است.

از سوی دیگر، تجربه سنگاپور به ما می‌آموزد که موفقیت در گرو “اتصال دیجیتال و شبکه‌سازی جهانی” است. پیاده‌سازی سامانه پنجره واحد (Single Window) که زمان ترخیص کالا را به چند دقیقه کاهش می‌دهد و برخورداری از شبکه گسترده موافقتنامه‌های تجاری، سنگاپور را به پیشرفته‌ترین هاب لجستیک و مالی آسیا تبدیل کرده است.

علیرغم این مزیت‌ها، تجربه مناطق آزاد ایران در سه دهه اخیر چندان امیدوارکننده نبوده است. پژوهش‌های آکادمیک نشان می‌دهد که بسیاری از این مناطق به دلیل عدم اجرای کامل قوانین، خودتحریمی‌های نهادی، تغییرات مداوم مقررات و ضعف زیرساخت‌های دیجیتال، به اقتصادهای محصور (انکلیو) تبدیل شده‌اند که پیوند مؤثری با اقتصاد پیرامونی خود ندارند.

سهم اندک مناطق آزاد از تجارت خارجی کشور (کمتر از دو میلیارد دلار در سال) و جذب ناچیز سرمایه‌گذاری خارجی، گواه این مدعاست. فعالان اقتصادی معتقدند تا زمانی که قوانین مناطق آزاد به درستی اجرا نشود و بخشنامه‌های مغایر از سوی دستگاه‌های اجرایی صادر شود، نمی‌توان انتظار معجزه داشت.

برای آنکه منطقه آزاد اردبیل به “فرصت تاریخی توسعه” تبدیل شود و نه یک “تجربه ناموفق” دیگر، اتخاذ راهبردهای زیر ضروری است:

۱. گذار از انبارداری به تولید با ارزش افزوده بالا: منطقه آزاد اردبیل نباید به محلی برای واردات و انبارداری کالا تبدیل شود، بلکه باید با جذب سرمایه‌گذاران در حوزه صنایع تبدیلی کشاورزی، گردشگری سلامت و انرژی‌های تجدیدپذیر، به سمت نسل‌های پیشرفته‌تر مناطق ویژه حرکت کند.

۲. ایجاد اکوسیستم دیجیتال یکپارچه: بهره‌گیری از تجربه سنگاپور در پیاده‌سازی “پنجره واحد تجاری” و اتصال به شبکه‌های جهانی لجستیک، شرط لازم برای رقابت با مناطق موفق منطقه است.

۳. پیوند با اقتصاد محلی: برای جلوگیری از “انکلیو” شدن، باید زنجیره‌ای تعریف شود که بنگاه‌های کوچک و متوسط استان را به بازارهای بین‌المللی متصل کند و زمینه انتقال فناوری و توسعه متوازن منطقه‌ای را فراهم آورد.

۴. حکمرانی سبز و پایدار: با الهام از مدل جافزا، منطقه آزاد اردبیل می‌تواند با جذب سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌های خورشیدی و کشاورزی پایدار، خود را به عنوان منطقه‌ای “سبز” در سطح منطقه مطرح کند.

منطقه آزاد اردبیل یک فرصت تاریخی برای توسعه استان و کشور است. با این حال، تحقق این امر نه با اتکا صرف به تصویب قانون، بلکه نیازمند طراحی یک مدل حکمرانی کارآمد، سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت‌های دیجیتال و فیزیکی، و دیپلماسی اقتصادی فعال است.

اگر این الزامات فراهم شود، اردبیل می‌تواند به قطب اقتصاد دانش‌بنیان کشاورزی، هاب ترانزیت منطقه و مقصد اول گردشگران سلامت در شمال غرب کشور تبدیل شود. در غیر این صورت، این منطقه نیز مانند برخی مناطق آزاد دیگر، به “جزیره‌ای” جدا از اقتصاد ملی بدل خواهد شد که هزینه ایجاد آن بر دوش مردم استان باقی می‌ماند، اما منافع آن نصیب عده‌ای خاص می‌شود. اکنون زمان آن رسیده که با نگاهی علمی و راهبردی، از تکرار تجربه‌های ناموفق جلوگیری کنیم و این فرصت تاریخی را به سرمنزل مقصود برسانیم.

یادداشت از : علی اعتباری

انتهای پیام/